Landons Mozart

Wolfgang Amadeus MozartWie zich in Wolfgang Amadeus Mozart wil verdiepen kan eigenlijk niet om het werk van H.C. Robbins Landon heen. Zijn belangrijkste Mozartbiografie (hij schreef nog wat aanvullende boekjes) draagt als titel simpelweg de naam van de componist, met als ondertitel ‘Volledig overzicht van zijn leven en werk’. Dat laatste is voor iedere biografie, hoe gedegen ook, een vrijpostig statement; er zullen altijd feiten blijven opduiken waardoor de inzichten aangaande leven en werk van iemand weer veranderen.
Verwacht geen roman. Verwacht geen geromantiseerd beeld van een componist die, wat levensloop en vooral levenseinde betreft, zeer tot de verbeelding spreekt. Mozart het wonderkind, Mozart de jolige jongen, Mozart die door vergiftiging voortijdig aan zijn einde kwam, Mozart die door duistere machinaties op zijn sterfbed nog zijn eigen requiem lag te componeren.
Het boek beschrijft in verschillende hoofdstukken aspecten die Mozarts leven vormden.

Het boek begint met een chronologisch overzicht van, gewoon in heldere kolommetjes, van de gebeurtenissen in Mozarts leven in relatie tot andere gebeurtenissen in de muziek, in de kunst en cultuur in het algemeen en politiek. Je krijgt mooi zicht op de (politieke) wereld waar Mozart en zijn tijdgenoten in verkeerden. Dan volgt een uitgebreide stamboom, een alfabetisch overzicht van mensen die Mozart kende, en waar hij professioneel en persoonlijk mee te maken had; wat een lijst!
Dan volgen uitgebreide beschrijvingen, essays eigenlijk, van de  plaats van kerk, staat en kunst in Mozarts tijd. Interessant om te lezen hoe het mecenaat werkte, en hoe dat juist toen veranderde door de invloed van de Verlichting.
Dan hoofdstukken getiteld ‘Mozart als mens’, ‘Mozarts opvattingen en kijk op de wereld’ en ‘bronnen voor leven en werk van Mozart’. De bijdragen van een schare specialistische auteurs diepen allerlei deelonderwerpen uit, zoals bijvoorbeeld ‘Mozart als uitvoerend kunstenaar’.
Het grootste deel van het boek is natuurlijk gewijd aan het composities van Mozart. Mozart heeft in alle genres gecomponeerd, en al die genres kom een voor een aan bod: opera’s symfonieën, concerten, kamermuziek, etc.
Tot slot nog een aantal hoofdstukken over de uitvoeringspraktijk in Mozarts tijd, meningen van tijdgenoten, de moeilijkheden omtrent het catalogiseren van zijn werken, en de invloed van Mozart op componisten na hem.
Ik som hier maar een paar thema’s op in dit uitgebreide boek, dat terecht een standaardwerk is geworden. Het bevat eindeloos veel aanknopingspunten voor verdere studie, waarvoor ik zou kunnen verwijzen naar een bescheidener boekje van dezelfde auteur: ‘1791, Mozarts laatste jaar’. Maar ook ‘Mozart in de Lage Landen’ van Jos van der Zanden, of de bloemlezing ‘Mozart in zijn brieven’ samengesteld door Lucas Bunge zijn de moeite waard.
Of gewoon naar zijn muziek luisteren natuurlijk!

Bol dot kom

Om deelnemers aan mijn cursussen en andere website-bezoekers de hand te reiken bij hun zoektocht naar boeken over muziek recenseer ik zo nu en dan een boek. Liefst een boek dat ik van harte kan aanbevelen, een boek waar ik zelf veel aan heb gehad (en nog heb), maar soms moet ik ook kritisch zijn.
Daarom ben ik in het bol.com-partnerprogramma gestapt.
Deal: ik plaats links bij mijn boekenlijstje naar de pagina van bol.com waarop datzelfde boek te koop wordt aangeboden. Vaak tweedehands, soms nieuw, maar mijns inziens voor schappelijke prijzen. Waardevolle boeken die al lang niet meer nieuw te verkrijgen zijn, kunnen op die manier toch nog aangeschaft worden.
Voor iedereen die dat een makkelijke manier vindt om aan wat extra literatuur te komen. Vooralsnog is het lijstje onderaan aan de rechterkant te vinden, en op de recensiepagina zelf.
En inderdaad, als er via mijn website doorgeklikt wordt naar die van bol.com, en er wordt tot aanschaf overgegaan, dan ontvang ik daar enkele procenten commissie voor. Bedankt!

Wie is er bang voor nieuwe klanken?

Ik ben altijd benieuwd naar iemands persoonlijke ervaringen met muziek, en iemands ontmoetingen met muzikale mensen. Zeker als die mensen muzikale grootheden zijn, die groot geworden zijn door hun bijzondere muzikale zoektochten, en die daardoor weer anderen tot grootsheid weten te brengen. De Duitse dirigent Ingo Metzmacher geniet inmiddels zelf bekendheid, zeker hier in Nederland vanwege zijn aanstelling als vaste dirigent van De Nederlandse Opera. Maar hij profileert zich ook als ambassadeur van 20ste eeuwse muziek, en daartoe schreef hij het boekje ‘Wie is er bang voor nieuwe klanken?, met als ondertitel Persoonlijke ontmoetingen met de muziek van de twintigste eeuw. En persoonlijk is het. Metzmacher leeft zich zelfs literair uit in poëtische taal, waarmee hij bijna op een muzikale manier uitdrukking geeft aan de ervaring van muziek. Nieuwsgierigheid, bewondering, fascinatie, schoonheid.. alles komt langs. Een willekeurige alinea, hier over het eerste deel van de eerste symfonie van Mahler:

“In het eerste deel komt alles bij elkaar wat tot dan toe gescheiden was: liedvorm, iets rondo-achtigs en sonate. Buiten de polyfonie der stemmen een veelstemmigheid van vormen. eenduidigheid bestaat niet meer. Je weet de weg niet meer. Ontbindingsverschijnselen. Het inleidende motief is voorzien van het bijschrift ‘Leb Wohl’, vaarwel: twee tonen, dalend, met een zware opmaat, zoals je het uitspreekt. Langzaam ontwikkelt zich daaruit een hartstochtelijke muziek, waarin nog één keer uiterst heftig de liefde voor het leven wordt bezongen, ongeremd, afkerig van het einde, brandend van pijn. Hartstochtelijk bieden de stemmen tegen elkaar op om maar gehoord te worden. Daartussen schaduwen, duisternis, voorgevoelens die zich maar geleidelijk herstellen, terug naar het innige, liefdevolle afscheid. Het deel speelt lang naar het einde. Steeds weer weerklinkt het ‘Leb wohl’, tot een lege, eenzame d overblijft.”

Dat is werkelijk heel mooi gezegd. Ik voel de poging van de auteur om de lezer mee te nemen in een muziekstuk, zoals datzelfde muziekstuk met de luisteraar zou doen. Daarin schuilt wat mij betreft ook wel een bezwaar. Als muziek je als luisteraar meeneemt, dan is de ervaring en de articulatie van die ervaring (als je daar al behoefte aan hebt!) toch hoe dan ook van jouzelf; de woordenloosheid geeft mij de ruimte mijn eigen woorden te vinden. En hoe mooi Metzmacher, hier en daar zelfs een beetje ijdel, de muziek beschrijft…. het zijn toch niet mijn woorden er voor. De poëzie legt hier en daar wel heel dwingende beelden op aan mijn verbeelding.
Ik kon wel genieten van de beschrijving van zijn contact met bijvoorbeeld Karlheinz Stockhausen en John Cage; Metzmacher brengt deze mensen tot leven, en tilt ze meteen ook boven de anekdotes uit, zodat hun grootsheid zich duidelijk aftekent. Mooi.
Het boekje is uiterst toegankelijk voor iedereen die geïnteresseerd is in de verschillende soorten muziek die de twintigste eeuw heeft voortgebracht, en kan meedeinen op de bloemrijke beschrijvingen van de schrijver.

Componisten van deze tijd

Waar de grote overzichten van de muziekgeschiedenis het een beetje laten afweten, daar pakt Griffiths’ Componisten van deze tijd het juist op. Met als ondertitel ‘Overzicht van de moderne muziek’ schreef hij een niet al te lijvig maar toch redelijk compleet boekje. Hoewel het al uit 1980 stamt, grijp ik er toch nog regelmatig naar; niet zo zeer voor specifieke informatie, maar meer om te grasduinen en me op ideeën te laten brengen.
Luisterideeën, cursusideeën.
Ik ben gek op informatie, maar raak pas echt geïnspireerd als die informatie geduid wordt, dat wil zeggen: als er creatief en prikkelend verband wordt gelegd tussen alle brokjes informatie. Pas dan ontstaat er een geheel dat niet alleen door een tijdbalk gedefinieerd wordt, maar eerder door causaliteit, of door menselijk streven, of zelfs door bizarre spelingen van het lot.
De informatiedichtheid in ‘Componisten van deze tijd’ is hoog, en verkent al deze verbanden, zonder in interpretatief moeras te verzanden. Griffith doorspekt de tekst met verwijzingen naar concrete werken en citaten van (meestal) componisten. Met leesbare vaart beschrijft hij stromingen en invloeden van de 20ste eeuwse muziek, beginnend bij de laatromantische erfenis, dan naar de eerste atonaliteit, neoclassicisme, serialisme, elektronica, aleatoire. Er is zelfs een hoofdstuk gewijd aan de Nederlandse muziek. Dit alles opgeleukt met afbeeldingen van componisten en handschriften. Achterin dan nog de bronvermeldingen, een uitgebreide discografie (leuk voor nieuwe luisterideeën),  en een heel compleet register die een gerichte zoektocht naar informatie wat makkelijker maken.
Alleen nog tweedehands verkrijgbaar, maar voor € 9,- erg de moeite waard.

De taal van muziek

Als je wat gedachten aangereikt wil krijgen over muziek als fenomeen, dan is ‘Welke taal spreekt de muziek?’ misschien een aanrader. Het boekje bevat muziekfilosofische beschouwingen van verschillende auteurs die allemaal hun sporen verdiend hebben op het terrein van filosofie, taalkunde, ontologie en praktische muziekbeoefening. De verzameling essays is samengesteld en geredigeerd door Erik Heijerman en Albert van der Schoot, die zich daarnaast ook inhoudelijk niet onbetuigd laten.

Het boek opent met de vraag die ook de titel is geworden: is muziek een taal? En zo ja, welke taal spreekt muziek dan? Filosoof, taalkundige en muziekwetenschapper Wouter van Haaften ontleedt op toegankelijke manier de problematische kanten die aan verschillende  stellingen kleven, gaat in op de betekenis van muziek, de communicatieve kwaliteiten van muziek (of het gebrek daaraan), onze menselijke emotionele respons op muziek en onze behoefte om muziek retorisch te duiden, waardoor we snel de vergelijking met een taal maken.

Het zou te ver voeren om de inhoud van alle hoofdstukken hier weer te geven. Vergelijkingen met andere kunstdisciplines worden gemaakt, de aard van muzikale verwijzingen naar buitenmuzikale onderwerpen wordt onderzocht, mogelijke definities van muziek worden tegen het licht gehouden, de visies van Plato, Kant en Scruton worden uitgelegd en bekritiseerd, de her-taling van de Mattheüs-Passion in het Nederlands wordt filosofisch bekeken op authenticiteit, en tot slot worden de metafysische aspecten van muziek in kaart gebracht. Niet voor niets het laatste hoofdstuk; het laat je als lezer achter met het gevoel een hoop meer geleerd, maar er steeds minder van begrepen te hebben.

In de Spiegel van zijn Tijd

Soms is onze plek in de geschiedenis niet erg benijdenswaardig. Je kunt als liefhebber van klassieke muziek, en als bewonderaar van de componisten die die muziek creëerden alleen maar terugblikken de geschiedenis in. Als we meer willen weten zijn we afhankelijk van biografieën, analyses en commentaren. Heel interessant, zeker als de biograaf of wetenschapper dingen weet te vertellen en verbanden weet te leggen waar je zelf nooit op had kunnen komen.
Citaten, ook in een biografie, zijn van onschatbare betekenis. Ze geven ons een (zo min mogelijk) gefilterd en geïnterpreteerd beeld van iemand; een soort observatie uit de eerste hand, die het zelfs zonder contextuele duiding zou kunnen stellen.
De boekjes van ‘In de Spiegel van zijn Tijd’ (uitgeverij J.H. Gottmer) bewijzen op die manier hun waarde. Ieder exemplaar is gewijd aan één componist, die min of meer chronologisch in beeld gebracht wordt aan de hand van citaten van tijdgenoten. Uitspraken van familie, vrienden en collega’s zijn bij elkaar geplaatst en geven de hoofdpersoon een diepte en detail die je op een andere manier niet bereikt. De samenstellers hebben zich redactioneel beperkt tot enige uitleg over de personen die aan het woord zijn, en welke relatie ze hadden tot de componist. Voor zover ik weet zijn ze te krijgen van Berlioz, Mahler, Debussy, Satie, Stravinsky en Gershwin.
Een prachtige aanvulling op grotere biografieën. De boeken in deze reeks zijn vaak tweedehands te krijgen voor rond de € 10,- per deel.

Downloads beschikbaar

20131020-213127.jpg

Dus… bij die cursussen komt heel wat materiaal voorbij. Tijdens de voorbereidingen, als resultaat van schrijfwerk, hand-outs, bladmuziek, interessante achtergrondartikelen.. Ik zet ze (deels) online, dan kunnen cursisten ze daar bekijken, downloaden. En anderen ook, als ze belangstelling hebben.
Het is allemaal zoveel mogelijk in PDF-formaat.

Klik hier om de downloads te bekijken.

Grouts bijbel

Er zijn van die boeken die als een bijbel bij je blijven. In tijden van onzekerheid, wanneer de vragen op je afkomen, en een antwoord in nevelen gehuld blijft, dan grijp ik weer naar ‘Geschiedenis van de westerse muziek’ van Donald Jay Grout (1902 – 1987). Als een bijbel, inderdaad.

Goed, de pathetische toon terzijde, de ‘Geschiedenis van de westerse muziek’ is een zeer compleet werk over de historie van de klassieke muziek en al haar hoofdrolspelers. Het mooie ervan is dat het zich bijna laat lezen als een roman, omdat het je als lezer steeds van alinea naar alinea, van hoofdstuk naar hoofdstuk, van tijdperk naar tijdperk leidt. Daarbij worden zowel de grote historische ontwikkelingen zichtbaar, als ook de minieme bewegingen die samen opgesteld de geschiedenis vormen. En dat alles op een knappe en complete manier in begrijpelijk perspectief geplaatst.

Anders dan bij het XYZ der muziek van Casper Höweler bepaalde Grout niet bij testament dat zijn werk niet aangepast mocht worden. Dus is de Nederlandse vertaling aangevuld met alinea’s over muzikale ontwikkelingen in het Nederlandse taalgebied, perfect ingepast in de grote lijnen van het boek.

Het enige is dat de muziek van de 20ste eeuw er ook in dit boek wat bekaaid van af komt, met ‘slechts’ 77 pagina’s van de 837 in totaal. Het is mede te wijten aan het feit dat hoe recenter de muziek is, hoe moeilijker de grote lijnen nog te zien zijn, en dus ook het historisch belang te bepalen. Voor een meer diepgaande beschrijving en analyse van 20ste eeuwse muziek moeten we dus ons heil zoeken bij meer daarop gespecialiseerde boeken.

Dat neemt allemaal niet weg dat voor gedetailleerde informatie over klassieke muziek, en de verbanden tussen al die details Grouts bijbel een waardevolle aanschaf is.