Kerstlezing

Kerstmis en muziek is een mooie combinatie. En dus werd ik uitgenodigd door de koninklijke Vrouwenbond Wijchen om een lezing over kerstmuziek te geven. Een flinke zaal stroomde vol met dames van een zekere leeftijd, om voorafgaand aan een feestelijk diner het een en ander over verschillende soorten kerstmuziek te horen. Een kerst-mis van Saint-Saëns, Engelse Christmas Carrols, Frank Sinatra, Gregoriaans en Mendelssohn… er kwam vanalles voorbij. En ik praatte natuurlijk alles aan elkaar aan de hand van een kleurige presentatie.

Zo’n eenmalige lezing kost veel voorbereidingstijd, maar het is altijd ontzettend leuk om te doen. Dus ik laat me erg graag uitnodigen voor dergelijke gelegenheden! En wie weet is iemand volgend jaar geïnteresseerd in een mooi verhaal over kerstmuziek?

Nieuwe cursus: De gereedschapskist van de componist

Vanaf 21 januari 2018 gaat een gloednieuwe cursus van start, in samenwerking met de bibliotheek De Mariënburg. Niet de muziekgeschiedenis, componisten of muziekwerlen als rode draad, maar de elementen waaruit muziek is opgebouwd: ritme, melodie, harmonie en klankkleur. Dit zijn de gereedschappen en materialen waarmee een componist ‘muziek bouwt’.

Klik op de folder (afbeelding links) voor meer informatie.
De precieze data vind je hier, op de website van de bibliotheek >>

Meteen inschrijven kan ook natuurlijk.

Muziek per stuk: ‘Missa Pange Lingua’ van Josquin des Prez

In de serie ‘Muziek per stuk’ van de KlankZaak besteden we op 12 december aandacht aan een kerkelijke mis uit de Renaissance, van een van de grootste componisten van zijn generatie: Josquin des Prez. Of eigenlijk ‘ons Joske’, want hij kwam hier uit de buurt. Prachtige muziek die als een weldaad aan je voorbij trekt. Maar er is meer over te vertellen, en dus ook meer aan te beleven. Waar haalde Josquin zijn voorbeelden en inspiratie vandaan? Wat ís een gecomponeerde mis eigenlijk? Hoe steekt zo’n kerkelijke compositie in elkaar? Vond het Vaticaan alles mooi wat deze componisten schreven? En wie was deze Josquin des Prez eigenlijk? Hoe zag zijn leven er uit?
De tijd, de componist, de muziek… het komt allemaal aan bod aan de hand van één van zijn prachtige missen, gebaseerd op gregoriaanse melodieën: Missa Pange Lingua.

Dinsdagavond 12 december, van 19.30 uur tot 21.30 uur
In Villa Saxon Holme, Javastraat 104A in Nijmegen
€10,- bij binnenkomst te betalen
Aanmelden mag, maar hoeft niet.

Concert ‘Creator/Destroyer’

Alles kan een onderwerp zijn voor een verhaal. Meestal is dat de liefde, daar kun je nu eenmaal veel kanten mee op. Maar de klarinettist en componist Maarten Ornstein wijdde samen met schrijfster Dana Linssen een compositie aan de wetenschap, en liet zien dat je daar ook alle kanten mee op kan. Een caleidoscopische muzikale bespiegeling rond het Higgs-deeltje, het kleinste deeltje dat na een lange zoektocht in 2012 gevonden zou zijn in het Zwitserse CERN, samengebracht en bezongen in een ‘Deeltjes-cantate’.

Wie zich opmaakte voor een droge opsomming van wetenschappelijke wapenfeiten, kon blij verrast ademhalen. Een ensemble van 8 musici -3 zangers begeleid door piano, (bas)klarinet, saxofoon en 2 cello’s- nam de luisteraar mee naar alle hoeken van het universum. Een tocht waar in een in- en uitzoomende beweging met grote lenigheid de grootste levensvragen verbonden werden aan de gewoonste gebeurtenissen. In de 17 ‘deeltjes’ (jawel!) waaruit de cantate bestaat, vlogen je afwisselend de waarom-vragen om de oren, werd er verteld van de tijd lang voordat God zag dat het goed was, en vroegen de schoonmakers van CERN zich af of ze het Higgs-deeltje per ongeluk hadden opgeveegd…. met op mij het effect dat het niet zozeer tot nadenken stemde, maar mij vooral liet genieten van alle dimensies die in deze vijf kwartier zicht- en hoorbaar werden gemaakt.

En dan hebben we het nog niet eens over de muziek. Met zangers en musici die zowel uit de klassieke als uit de jazz/improvisatiewereld gerecruteerd waren, bewoog de muziek moeiteloos van genre naar genre, schakelend, mengend, vervagend. Niet zelden met een aanstekelijk swingend ritme waar ik vanzelf in meebewoog, maar dat nergens goedkoop werd; steeds weer veranderde de kleur, werd je op het verkeerde been gezet, of soleerde een van de musici een rustpunt in het geheel. En steeds weer die teksten; eruit gespuugd als een rap, of honingzacht gezongen als een aria, of gewoon gesproken als een toneeldialoog.

Een experimenteel werk als Creator/Destroyer trekt niet al te veel bezoekers. Daarom was niet alleen het ensemble opgesteld op het grote podium van de Vereeniging, maar ook het publiek er omheen. Elk nadeel heb z’n voordeel: het directe contact met de musici -waaronder de componist Maarten Ornstein zelf- maakte de avond tot een intieme, lichtvoetige en verrassende avond, of je nou voor muziek, tekst of wetenschap kwam.

Gezien op vrijdag 24 november, in concertgebouw De Vereeniging Nijmegen

Muziek per stuk: Schuberts ‘Der Tod und das Mädchen’

Na de Goldbergvariaties van Bach, en de ‘Eroica’ van Beethoven is 14 november de beurt aan ‘Der Tod und das Mädchen’ van Schubert om bewonderd en gefileerd te worden. Zowel het lied dat hij als 20-jarige schreef, en het 14de strijkkwartet dat hij veel later componeerde. Het zijn twee genres -het lied en het strijkkwartet- waarin Schubert zo veel betekend heeft. Maar wat hebben deze twee werken met elkaar te maken?

Een interessante avond vol wetenswaardigheden, inzichten en prachtige muziek, die bovendien zal worden afgesloten met een live-uitvoering van het lied door de sopraan Catharina Jansen. Zoals altijd in de sfeervolle stadsvilla ‘Saxon Holme‘, echter voor deze keer een halfuurtje later dan gewoonlijk. Voor slechts €10,- bent u welkom, betalen bij binnenkomst.

Dinsdagavond 14 november
van 20.00 tot 22.00 (let op: half uur later dan gewoonlijk!)
kosten €10,-
Aanmelden kan wel, hoeft niet (jeroen@klankzaak.nl of 06-54674831)

Recensie: De wiskunde van muziek

Ik was zelf altijd beroerd in wiskunde, ooit, op de middelbare school. En mijn prestaties in aanpalende vakken als natuur- en scheikunde waren eveneens ruimschoots benedengemiddeld, eufemistisch gezegd. Toch heb ik het altijd betreurd, ergens in een zelfoverstijgend hoekje van mijn bewustzijn, dat ik nooit grip heb kunnen krijgen op de getalsmatige abstracties van het universum; ik vermoed dat daar geheimen versluierd zijn gebleven die ik graag had leren kennen. Maar goed, het zij zo. Ik troost me met de gedachte dat je nu eenmaal niet alles kan kunnen.
Een minder clichématige troost vind ik ook in het feit dat muziek veel wis- en natuurkunde bevat. Of eigenlijk vooral natuurkunde. En wat begon als een doekje voor het bloeden (“Muziek is de wiskunde die ik tenminste snap”), heeft in de loop van de tijd steeds meer inhoud gekregen. Allereerst natuurlijk het wonderlijke feit dat die georganiseerde combinaties van frequenties door ons herkend worden als muziek! Hoe kan dat toch? Maar ook de getalsmatige verhoudingen tussen tonen (intervallen), hoe die nét niet kloppen door die verdraaide ‘pythagorëische komma‘ (voor mij altijd een aanwijzing dat muziek uiteindelijk ook weer meer is dan wiskunde), de ideeën over de ‘harmonie der sferen‘. Maar even fascinerend vind ik hoe componisten in de loop van de eeuwen composities op die ideeën hebben gebaseerd. Neem bijvoorbeeld Bachs ‘Wohltemperierte Klavier’, waarin hij experimenteert met de pas ontdekte stemwijze die het mogelijk maakte zonder bijstemmen in alle toonsoorten te spelen, en dus tussen toonsoorten te wisselen. Om nog maar niet te spreken van Bachs slinkse manieren om getallensymboliek in zijn werken te versleutelen. Maar ook de compositietechnieken in de 20ste eeuw van Schönberg tot Boulez, die daarmee zochten naar een andere muzikale organisatie dan het ‘mooi klinken’ dat in de voorgaande eeuwen zo bepalend was geweest. En de laatste jaren volgen we de ontwikkeling van het betrekkelijk nieuwe ‘muziekcognitie’, aangevoerd door wetenschappers als Henkjan Honing, waarover in dit interview meer te lezen is.
Tegelijkertijd moeten we voorzichtig zijn met al te vanzelfsprekende en verleidelijke verbanden tussen wiskunde, natuurkunde en psychologie: de kosmos maakt muziek, Einstein speelde prachtig viool (not!), Bach was eigenlijk een wiskundige (not!!), en van klassieke muziek word je slimmer (not!!!); dit artikel plaatst een aantal zinnige kanttekeningen bij onze behoefte om getalsmatige en zelfs wiskundige verbanden te zien in het muzikale universum.
Maar wie toch wat wil begrijpen van de meer bèta-georiënteerde aspecten van het fenomeen muziek (of simpelweg geluid), kan nu voor een zacht prijsje het boekje ‘De wiskunde van muziek’ aanschaffen. Ik trof het aan bij de ramsj van de Nijmeegse ‘Dekker vd Vegt’, voor €9,95.
Superinteressant!

De wiskunde van muziek
Ritme, resonantie en harmonie
Javier Arbonés & Pablo Milrud
Uitgeverij Librero
€9,95

Recensie: Chopin, de biografie

Ik ben niet zo van de astrologie, maar als ik het aantal componisten dat rond de jaren ’10 van de 19de eeuw ter wereld kwam eens op een rijtje zet, dan zou ik bijna van mijn ongeloof vallen. Komt ie: 1803 Berlioz, 1809 Mendelssohn, 1810 Schumann en Chopin, 1811 Liszt, 1813 Wagner en Verdi. En met uitzondering van Verdi hebben ze elkaar ook allemaal in meer of mindere mate gekend, en zelfs goede vriendschappen onderhouden. Dat levert in deze biografie passages op die me sterk het gevoel geven dat ik erbij had willen zijn, desnoods als de spreekwoordelijke vlieg op de muur. Dat zou dan een muur geweest zijn van een van de vele luxueuze Parijse appartementen waar de soirées plaatsvonden die gefrequenteerd werden door toutes Paris. Liefst was ik aanwezig bij de in het boek beschreven avond bij Chopin zelf, waar onder anderen Liszt en zijn minnares Marie d’Agoult waren, Heinrich Heine, en natuurlijk de latere geliefde van Chopin, George Sand. De aanwezigen voerden politieke en filosofische discussies, waarvan de sigaren rokende en in mannenkleding gehulde Sand zich overigens verre hield (Chopin zou later benadrukken hoe onaantrekkelijk hij haar vond: “is dat wel een vrouw?”).
Maar later op de avond kropen Chopin en Liszt samen achter de piano om de aanwezigen te verbijsteren met hun spel…. (OMG!).
De auteur Zamoyski, zelf ook van Poolse afkomst, geeft uitgebreide beschrijvingen van de contacten en vriendschappen die Chopin en de zijnen onderhielden. De correspondenties leveren tal van citaten op die het beeld alleen nog maar van meer scherpte en kleur voorzien, en dat is geweldig om te lezen. De biografie concentreert zich daarmee wel vrijwel volledig op het verloop van Chopins persoonlijke en sociale leven, en veel minder op zijn muziek. Die komt zelfs nauwelijks echt aan bod, wat mij betreft nogal een gemis. Dat vraagt meteen om de kanttekening dat Chopin zelf ook niet echt meewerkte; hij heeft nauwelijks iets behulpzaams gezegd over zijn muziek of zijn manier van componeren, hooguit over de moeite die het hem vaak kostte om de muziek in zijn hoofd op papier te krijgen.
De auteur weet wel enige diepte te geven aan de bewering dat Chopins liefde voor Polen en de Poolse muziek altijd aanwezig is gebleven, ook al is hij na zijn twintigste nooit meer terug geweest in zijn vaderland. In dat licht krijgt ook de politieke situatie in Europa redelijk veel aandacht, waarbij hij zuiver beschrijft hoe Chopins muzikale nationalisme nauwelijks politiek was, maar veel meer persoonlijk. En daar zit ‘m voor mij dan toch de kracht van deze biografie; het is een gedetailleerde schets van een uiterst persoonlijk kunstenaar, die mij deed beseffen hoe uiterst persoonlijk ook Chopins muziek is. Alsof we nooit meer echt zullen weten hoe de préludes en nocturnes moeten klinken, omdat daar, in de Parijse salons, de oerversie alleen maar door de componist zelf ten gehore is gebracht.
Waren we maar een vlieg in een tijdmachientje.

Chopin, de biografie
Adam Zamoysky
Uitgeverij Balans
Amsterdam, 2009

Recensie: ‘Muziek onweerstaanbaar als de zee’

Ik was meteen onder de indruk van de schrijfstijl van Emanuel Overbeeke in deze biografie over Claude Debussy.  Hoewel het boek in grote lijnen de levensloop van Debussy volgt, van de wieg tot het graf zullen we maar zeggen, heb je nergens het gevoel gevangen te zitten in een vooral chronologisch perspectief. Dat doet Overbeeke vooral door deze chronologie knap te vermengen en te kleuren met andere perspectieven, net als in de impressionistische schilderkunst waar Debussy zo vaak mee verbonden wordt. (Laat het de man zelf niet horen, want Debussy bestreed zelf te vuur en te zwaard dat hij een impressionist zou zijn, om redenen die in deze biografie helder uitgelegd worden). Eén van die boeiende perspectieven die zich met de jaartallen vermengen zijn bijvoorbeeld de uitgebreide beschrijvingen van de ‘kringen’ waarin Debussy zich zo graag ophield, de soirees (Les Mardis) rond de dichter Mallarmé. Deze schilderen heel doeltreffend het decor van de tijd waarin Debussy leefde, maar komt door de kwaliteit van de beschrijving haast los te staan van de hoofdpersoon van het boek. Daarin zien we Debussy zich ontwikkelen van een zoekende (maar compromisloze) jongeman tot een componist die in de laatste fasen van zijn leven met grote en moeizaam verworven trefzekerheid werken componeerde die van ongelooflijk grote betekenis zijn gebleken voor de 20ste eeuwse muziek.
Maar ook de muziek zelf, en de afzonderlijke composities blijven niet onbelicht; op organische wijze maakt Overbeeke je bekend met Debussy’s taal en esthetiek, om de daaropvolgende hoofdstukken steeds af te sluiten met de bespreking van tal van werken die relevant zijn in het licht van de aspecten van Debussy’s leven en werk die in dat hoofdstuk aan de orde waren. Een mooi gecomponeerd boek dus.
Heb ik nog dingen gemist in ‘Muziek onweerstaanbaar als de zee’? Tuurlijk. We moeten het met wat afsluitende opmerkingen stellen waar het gaat om de enorme invloed die Debussy gehad heeft op de generaties na hem, en zelfs in de muziek van na te Tweede Wereldoorlog. Boulez, een van de weinigen die in dit opzicht wordt genoemd, getuigt daar regelmatig van. Enkele anderen worden wel genoemd, maar inhoudelijk en onderbouwd wordt het nergens. En wat te denken van de jazzmusici, zoals bijvoorbeeld Bill Evans, die zelf steeds beweerden zo door de Franse meester te zijn beïnvloed? Ik was toch wel benieuwd geweest naar de kijk van de schrijver hierop.
Maar al met al is ‘Onweerstaanbaar als de zee’ zeker het lezen waard!

‘Muziek onweerstaanbaar als de zee’
Emanuel Overbeeke
Uitgeverij In de walvis / Boekhandel Roelants
Nijmegen, 2012

Hier vindt je het boek bij Bol.com

Nieuwe serie: “Muziek per stuk”

Iedere tweede dinsdagavond van de maand zal de KlankZaak in één enkele compositie duiken. Duik mee, beluister de muziek en de verhalen, maak kennis met de componist, de opdrachtgevers, de musici, de uitvoeringen.
De werken die aan bod gaan komen worden ruim van tevoren bekend gemaakt, inclusief youtube-link, dus het is mogelijk (zeker niet verplicht) om het werk alvast zelf te beluisteren. Als je het niet al kent 🙂
Aanmelden wordt op prijs gesteld, maar hoeft niet; voor €10,- contant kan iedereen aanschuiven in de sfeervolle serre van de monumentale stadsvilla ‘Saxon Holme‘ in Nijmegen.

De eerste dinsdag zal zijn op 12 september, van 19.30 uur tot 21.30 uur.
Ik kon geen mooier begin van deze serie bedenken dan de betoverende ‘Goldbergvariaties’ van Bach. Dit rijke geheel van variaties blijkt onder de oppervlakte een ingenieus geconstrueerd meesterwerk voor klavecimbel, dat we tegenwoordig vaak op piano uitgevoerd horen. 

De data van alle dinsdagen van dit jaar op een rij, zet ze in de agenda:
12 september, 10 oktober, 14 november en 12 december.

 

Samen met de bibliotheek

Mooi nieuws! De openbare bibliotheek en de KlankZaak hebben elkaar gevonden, en gaan voor het jaar 2017/2018 een samenwerking aan.
Die samenwerking houdt in dat ik met de KlankZaak een aantal cursussen en lezingen over klassieke muziek zal gaan verzorgen binnen het activiteitenaanbod van de bibliotheek Mariënburg.

De cursus Muzikaal Verhaal zal zowel in het najaar van dit jaar als in het voorjaar van 2018 te volgen zijn. Kijk hier voor de precieze data.

De cursus ‘Gereedschapskist van de componist‘ zal in het voorjaar van 2018 gaan lopen; daarin wordt in 6 zondagmiddagen grondig aandacht besteed aan de elementen waaruit muziek is opgebouwd. Een beschrijving en de data vind je hier >>

In de passieweken van 2018 organiseert de bibliotheek en KlankZaak (de KlankBieb?) een ‘pakket’ rond de Matthäus-Passion: een luisterlezing van mij, een bezoek aan 1 of 2 openbare repetities van het Bachkoor Nijmegen, en natuurlijk de uitvoering zelf. De data daarvan vind je hier >>

Daarnaast zal er ook een kindercollege ‘Ik hoor, ik hoor, wat jij niet hoort!’ georganiseerd worden, voor kinderen van 7 t/m 12 jaar. Nieuw en spannend terrein voor mij!

Meteen inschrijven kan hier >>