De Vijfde van Mahler

20131216-211315.jpgIk ontdekte pas op het nippertje dat de vijfde symfonie van Mahler op het programma stond, uitgevoerd door Het Gelders Orkest/Nederlands Symfonieorkest onder leiding van Ed Spanjaard. Cool! Ik kon me thuis even losmaken, bemachtigde nog een van de nog ruim voorradige toegangskaarten, en zat een uurtje later in een overvol zaaltje naar de inleiding te luisteren die verzorgd werd door een orkestlid.
Van die inleiding werd ik niet veel wijzer, helaas.
Maar de uitvoering was prachtig. Mahlers muziek in het algemeen, en deze symfonie in het bijzonder, bestaat uit tegenstellingen. Letterlijk levensgrote contrasten die je als luisteraar om de oren slaan, en die je maar beter gewoon kan ondergaan. En om dat te ondergaan is een live-uitvoering nog altijd onovertroffen, hoe goed de CD’s (of lossless-downloads) ook mogen zijn tegenwoordig. Je kunt je zelfs afvragen of een sublieme CD-opname opweegt tegen een mindere live-uitvoering… wie zal het zeggen?
Maar zoals gezegd, de contrasten in de symfonie doen je heen en weer slingeren. Meteen in het eerste deel al, na de bekende opening van de solotrompet (het reveille), wordt de duistere begrafenismars afgewisseld met een prachtige lyrische melodie; het geeft meteen het gevoel dat wát er ook mooi is in het leven, het ook altijd bedreigd is en het geluk zomaar voorbij kan zijn. De toon is onmiddellijk gezet.
En dat gaat ruim een uur door. Willem Mengelberg, de vriend van Mahler die als dirigent de Nederlandse première van de Vijfde voor zijn rekening nam, gaf de woorden van Mahler over de symfonische stemmingswisselingen weer (titels dik gedrukt, aantekeningen cursief):

Deel 1 en 2 | Trauermarsch. In gemessenem Schritt. Streng. Wie ein Kondukt en Stürmisch bewegt, mit größter Vehemenz: Diepe pijn – verdriet – weemoed – ellende, tranen – een door het veel huilen verwrongen gezicht, afgewisseld met heftige uitbarstingen van vertwijfeling, woede, razernij tot waanzin (lachen aan het eind, half gek van de pijn, eng, spookachtig.
Deel 3 | Scherzo. Kräftig, nicht zu schnell: geforceerde vrolijkheid, wil het verdriet vergeten, kan het nog niet, het werkt geforceerd – sombere grondtoon, af en toe zelfs een dodendans.
Deel 4 | Adagietto. Sehr langsam: Liefde. Er komt een liefde in zijn leven.
Deel 5 | Rondo-Finale. Allegro – Allegro giocoso. Frisch: terugkeer naar de natuur – genezen, uitgelaten vrolijkheid. Begin in gelukkige stemming en tevredenheid – steeds meer – uitbundig – slot waanzinnig van vreugde en geluk. Speelplezier – onbekommerd musiceren.*

Programmatisch of niet? Hieruit blijkt in ieder geval hoe geladen Mahlers muziek is met zijn persoonlijke emoties. De muziek die Mahler componeerde was zó expliciet gekoppeld aan een emotionele toestand, dat hij melodieën soms hergebruikte omdat hij in een ander werk dezelfde emotie wilde evoceren.
Voor sommigen over the top, voor mij een verklanking van een gevoelspalet waarbij je wel echt héél veel moeite moet doen om er niet íets van jezelf in te herkennen.

*overgenomen uit het programmaboekje van het concert


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *